Syr Henry Tyler a'r Arglwyddes Tyler – Tai yn Rhymni

Wrth gerdded o gwmpas Rhymni, mae enwau'r strydoedd yn adrodd eu chwedlau eu hunain. Enwyd rhai ar ôl capeli, megis Jerusalem Street a Beulah Street. Mae eraill wedi'u henwi ar ôl nodweddion lleol, megis Plantation Terrace, a elwir felly oherwydd y coed a dyfwyd yno ar gyfer y gwaith haearn, tra wrth gwrs mae enwau lleol cyfoethog, traddodiadol Cymreig hefyd megis Twyn Carno - bryn â cherrig coffa.

Mae’n hynod ddiddorol darganfod y straeon y tu ôl i’r enwau strydoedd hyn a’r hanes y maent yn ei adrodd. Felly, beth am Margaret Pasley - pwy oedd hi a ble mae hi'n ffitio yn hanes Rhymni? Yr ateb yw Lady Tyler Terrace. Yn ferch i'r Cadfridog Syr Charles William Pasley, milwr enwog o Brydain a pheiriannydd milwrol, daeth Margaret Pasley yn Arglwyddes Tyler ar ôl priodi Syr Henry Whatley Tyler. Ond pam mae'r stryd wedi'i henwi ar ei hôl hi?

Ganed Henry Tyler ar 27 Mehefin 1827 yn Mayfair, Llundain. Mynychodd yr Academi Filwrol Frenhinol, Woolwich a daeth yn was sifil, gan helpu i drefnu Arddangosfa Fawr 1851 yn y Palas Grisial yn Llundain, a pheiriannydd ac arbenigwr rheilffyrdd amlwg. Bu'n hyrwyddwr gwladoli'r rheilffyrdd a chwaraeodd ran hollbwysig wrth wella safonau diogelwch rheilffyrdd, cynnal ymchwiliadau i ddamweiniau ac argymell mesurau.

Helpodd ei adroddiad ym 1867 i achos o golera yn Llundain i gadarnhau bod colera wedi'i achosi gan ddŵr budr yn hytrach na chael ei gludo yn yr awyr.  Daeth yn Brif Arolygydd Rheilffyrdd a bu'n aelod o'r comisiwn ym 1875 a geisiai greu Twnnel Sianel. Yn etholiad cyffredinol 1880, etholwyd Tyler yn Aelod Seneddol Ceidwadol dros Harwich. Ym 1885 etholwyd ef yn Great Yarmouth ond collodd y sedd yn etholiad 1892 .

Yn ogystal â sawl swydd arall, daeth yn Gadeirydd Cwmni Haearn Rhymni (RIC), a drodd ei sylw at gloddio am lo yn hytrach na chynhyrchu haearn gyr a gwneud dur ym 1891. Nid oedd ei gadeiryddiaeth yn y cwmni yn ddi-fai. Er enghraifft, ym 1882, roedd pryder lleol ynghylch yr hyn a elwir yn “Cwrw Bachs” - tafarndai anghyfreithlon - yn gweithredu yn Rhymni ac anniddigrwydd yng ngweithrediad ‘Truck Shop’ y cwmni yn y dref a ddaeth i ben yn y pen draw yn 1886. Ym 1902, ymosododd streicwyr mewn pyllau lleol ar ei areithiau fel Cadeirydd y cwmni.

Roedd gan Tyler ddiddordeb llesiannol gweithredol yn y dref, fodd bynnag, ac roedd i'w weld yn cael ei barchu'n fawr yn bersonol gan y bobl leol. Ar ôl agor Ysbyty Bwthyn Gweithwyr Rhymni yn 1904, dangosodd ei araith yn Eisteddfod y dref y flwyddyn ganlynol ei awydd i helpu i wella tai yn yr ardal. Roedd clwb wedi ei sefydlu lle gallai gweithwyr gyfrannu £1 y mis y flwyddyn i brynu tŷ. Roedd y rhain yn dai llawer gwell na'r rhai hŷn yn y dref.

Mae mapiau o ddiwedd y 19eg ganrif yn dangos yr ardal lle mae Teras Lady Tyler bellach yn cael ei hadnabod yn wreiddiol fel Sgwâr Rowles. Ar y naill ochr a’r llall roedd Bryn Hyfryd a Pond Row, drws nesaf i’r gronfa ddŵr a elwid yn Paddy’s Pond, mae’n debyg oherwydd y mewnfudwyr Gwyddelig a drigai yn yr ardal honno. Disodlodd rhai o’r tai newydd y rhain ac ailenwyd y stryd rywbryd yn fuan wedyn yn Lady Tyler Terrace, yn ôl pob tebyg fel arwydd o barch yn fuan ar ôl marwolaeth Syr Henry Tyler ym mis Ionawr 1908.

Roedd gan y Fonesig Tyler a'i gŵr ddiddordeb mawr mewn homeopathi a chyfrannodd symiau mawr o arian ar gyfer ehangu Ysbyty Homeopathig Llundain. Daeth eu merch, Margaret Lucy Tyler, meddyg â chymwysterau meddygol, yn un o'r homeopathiaid mwyaf dylanwadol erioed. Daeth Ysbyty Homeopathig Llundain, a leolir yn Great Ormond Street, yn Ysbyty Brenhinol Meddygaeth Integredig Llundain yn 2010, yn adlewyrchu’r ffaith bod ei weithgareddau a oedd wedi ehangu i gynnwys aciwbigo ac ystod o driniaethau eraill. Yn 2018, rhoddodd comisiynwyr lleol y gorau i ariannu therapi dadleuol homeopathi yn unol â pholisi’r gwasanaeth iechyd gwladol.